Wyniki prac badawczych i rozwojowych oraz zasady ich ochrony

25.09.2018

Wyniki (rezultaty) prac badawczych i rozwojowych, jako wytwory działalności intelektualnej człowieka, są uznawane i chronione na podstawie przepisów szeregu różnych ustaw.

Niezależnie od tego, z jakim rodzajem wyniku (rezultatu) prac badawczych i rozwojowych mamy do czynienia, wyniki prac badawczych chroni kodeks cywilny. Na mocy art. 23 kodeksu cywilnego, twórczość naukowa, wynalazcza lub racjonalizatorska podlega ochronie jako dobra osobiste człowieka.

W zależności od cech konkretnego wytworu (dla odróżnienia efektu prac badawczych i rozwojowych od praw, które im przysługują, konkretne efekty lub rezultaty tych prac będą określane mianem „wytworu”) ludzkiej myśli, a więc charakteru, jaki przybiorą rezultaty prac B+R, może być on dodatkowo chroniony na podstawie jeszcze innych regulacji prawnych.

W szczególności wyniki prac B+R, na podstawie ustaw szczególnych, mogą stanowić m.in.:

1. Wynalazki chronione patentami (np. urządzenia techniczne, substancje chemiczne, wynalazki biotechnologiczne).
2. Wzory użytkowe chronione prawami ochronnymi (np. urządzenia techniczne mniej nowatorskie niż wynalazki).
3. Wzory przemysłowe chronione prawami z rejestracji (np. projekt nadwozia pojazdu mechanicznego).
4. Topografie układów scalonych chronione prawami z rejestracji.
5. Bazy danych chronione na podstawie ustawy o ochronie baz danych, a w niektórych przypadkach także jako utwory chronione prawem autorskim (np. encyklopedia, która jest nie tylko usystematyzowanym zbiorem danych, ale może odznaczać się twórczym charakterem struktury lub treści haseł).
6. Utwory (opisy, projekty, rysunki, artykuły naukowe itp.) chronione prawem autorskim.

UWAGA!
Wyniki (rezultaty) prac badawczych i rozwojowych mogą także stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa (odpowiednio – tajemnicę PJB).

Nie jest także wykluczone (co do zasady) łączne stosowanie powyższych systemów ochrony w stosunku do określonych rezultatów badań, o ile wytwory te razem spełniają cechy dwóch lub więcej chronionych dóbr intelektualnych. 

Poniżej przedstawiamy wybrane wyniki prac B+R wraz ze wskazaniem, na jakiej podstawie mogą być chronione:

 

Patenty

Wzory użytkowe

Wzory przemysłowe

Bazy danych

Prawa autorskie

Know-how

urządzenia, np. mechaniczne

×

×

×

 

 

×

substancje chemiczne

×

 

 

 

 

×

artykuły naukowe

 

 

 

 

×

 

monografie

 

 

 

 

×

 

mapy

 

 

 

×

×

 

receptury

×

 

 

 

×

×

programy komputerowe

 

 

 

×

×

 

produkty zdobnicze

 

 

×

 

 

 

procedury i sposób wytworzenia danej substancji

×

 

 

 

 

×

obrazy

 

 

 

 

×

 

Należy również podkreślić, że poniższe uwagi odnoszą się przede wszystkim do prawa polskiego, jednak trzeba także pamiętać, że wpływ na polskie przepisy i praktykę (sądów czy urzędów) wywierają przepisy Unii Europejskiej (często stosowane wprost, np. w wypadku Wspólnotowych Wzorów Przemysłowych) oraz umowy międzynarodowe.

Szczególna ochrona rezultatów prac B+R, w szczególności jej zakres, warunki lub przesłanki, zależą od kwalifikacji danych rezultatów do odpowiedniej kategorii własności intelektualnej.

Ochrona własności intelektualnej wymaga najczęściej podjęcia dodatkowych starań i to niezależnie od tego, do jakiej kategorii będzie zaliczać się dany wytwór stanowiący efekt (rezultat) prac badawczych. Te dodatkowe działania polegają w szczególności na rejestracji wyniku określonych prac B+R w Urzędzie Patentowym RP (dalej: „UPRP”) lub innej instytucji (międzynarodowej, unijnej lub w analogicznym do UPRP organie w innym państwie, w którym PJB zamierza chronić swoje rozwiązanie).

Rejestracja jako warunek ochrony dotyczy w szczególności dóbr zaliczonych 210 do własności przemysłowej (kategorii węższej niż własność intelektualna), tj.: 1) wynalazków, 2) wzorów użytkowych, 3) wzorów przemysłowych, 4) znaków towarowych, 5) oznaczeń geograficznych, 6) topografii układów scalonych.

Do własności przemysłowej zalicza się także projekty racjonalizatorskie, które jednak nie wymagają rejestracji. Stanowią one rozwiązania, które nie wchodzą w skład żadnej z wymienionych wyżej kategorii. Nadają się one jednak do wykorzystania z innych względów w ramach działalności gospodarczej (drobne zmiany i usprawnienia, takie jak pomysły na nową organizację pracy, zasady obiegu dokumentów, modyfikacje ustawienia maszyn itp.).

Wyżej wymieniony katalog obejmuje m.in. znaki towarowe (oznaczenia towarów lub usług) oraz oznaczenia geograficzne (wskazujące na miejsce pochodzenia produktów), które nie mają jednak większego znaczenia z punktu widzenia prac B+R. Pozostałe dobra (wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe oraz topografie układów scalonych) będą w dalszej części określane łącznie jako „dobra własności przemysłowej”.

Czasem ochrona nie wymaga jednak żadnych dodatkowych starań (tak jak w przypadku praw autorskich) lub wymaga wyłącznie podjęcia pewnych działań faktycznych (tak jak w przypadku tajemnicy przedsiębiorstwa).

PRZYKŁAD
I Dr Jan Kowalski opisał w swojej publikacji powstałą według własnego pomysłu koncepcję (ideę) zagospodarowania przestrzeni miejskiej wokół nowo powstałych budynków mieszkalnych w Warszawie. Nie będąc pewnym odbioru swojego utworu, nie rozpowszechnił go i odłożył do szuflady. Tym niemniej, już od momentu ustalenia, tj. w tym przypadku przelania koncepcji na papier, tak że przynajmniej teoretycznie ktoś inny niż autor może zapoznać się z jego treścią (chociaż oprócz autora nikt jego utworu nie widział), przedmiotowy utwór podlega ochronie prawa autorskiego.
II Uczelnia LMN weszła w posiadanie wyników badań, mogących stanowić podstawę do dalszych prac, prowadzących do opatentowania wynalazku. Do chwili zakończenia prac nad wynalazkiem pojawia się jednak problem ochrony dotychczasowych częściowych wyników, dlatego też uczelnia powinna podjąć działania mające na celu ochronę tych wyników jako tajemnicy przedsiębiorstwa. W tym celu uczelnia LMN podejmuje szereg działań zabezpieczających, w tym m.in.: składuje powyższe wyniki w miejscu o ograniczonym i ewidencjonowanym dostępie (np. w sejfie), instaluje ograniczenia dostępu do wyników gromadzonych w formie elektronicznej (hasła, inne systemy identyfikacyjne) oraz zobowiązuje pracowników (na piśmie, np. w formie aneksu do umowy o pracę) do zachowania poufności w odniesieniu do wyżej wymienionych danych.

Wszystkie działania wymienione powyżej, poza zwiększeniem bezpieczeństwa danych, powodują, że w wypadku ich wycieku lub innego udostępnienia bez zgody uczelni, jednostce tej będzie przysługiwała ochrona prawna (np. roszczenie odszkodowawcze wobec naruszyciela tajemnicy).

Typową cechą praw własności intelektualnej jest ich terytorialny charakter. Oznacza to, że z zastrzeżeniem kilku wyjątków prawa własności intelektualnej zapewniają ochronę określonym wytworom wyłącznie na terytorium danego państwa. Jeżeli uprawniony korzysta lub ubiega się o ochronę w kilku państwach, uprawnienia, które będą mu przysługiwać, będą w istocie stanowić zbiór pojedynczych, niezależnych od siebie praw obowiązujących w poszczególnych państwach. Nawet Patent Europejski przyznawany jest na poszczególne państwa wskazane przez uprawnionego.

Powyższe stwierdzenie oznacza, że po pierwsze każdy, komu zależy na jak najszerszym zakresie ochrony (pod względem terytorialnym), powinien ubiegać się o patent (lub inne prawo) we wszystkich państwach, na których terenie ochronę uważa za istotną dla swoich interesów (np. zamierza prowadzić tam swoją działalność, w szczególności eksploatować ekonomicznie swoje rozwiązanie lub obawia się jego bezprawnego wykorzystania). Po drugie, wskazana reguła sprawia, że decyzja (np. o udzieleniu patentu) odpowiedniego organu (zwłaszcza urzędu patentowego) jednego państwa nie ma, formalnie rzecz biorąc, wpływu na decyzję organu w innym państwie. Może się więc zdarzyć, że decyzje te będą się różniły. Ponadto, w przypadku, w którym dany urząd udzieli prawa (np. patentu), zasady ochrony (prawa i obowiązki osoby/spółki, której prawa udzielono) będą określone przepisami obowiązującymi w państwie, na którego terenie urząd działa.

UWAGA!
Zgodnie z zasadą terytorialności praw własności intelektualnej, do określonej kwalifikacji wyników (rezultatów) prac B+R oraz ich ochrony będą miały przede wszystkim zastosowanie przepisy poszczególnych państw, w których PJB zamierza chronić swoje dobra.

Najpowszechniej chronione są prawa autorskie do utworów, ponieważ większość państw na świecie uznaje utwory powstałe w innym państwie za objęte ochroną także na ich terytorium. Zakres ochrony praw autorskich, pomimo ich prawie powszechnej wzajemnej uznawalności, może się jednak różnić w zależności od kraju ze względu na różnice wynikające z ustawodawstwa krajowego (przykładowo, w Polsce prawo do żądania bycia wymienionym jako autor jest niezbywalne, twórca nie może się go więc nieodwołalnie zrzec; rozwiązanie takie nie jest jednak wcale powszechne).

Pewnymi wyjątkami od zasady terytorialności są, jak dotąd wyłącznie: Wspólnotowy Znak Towarowy oraz Wspólnotowy Wzór Przemysłowy, na które prawa udzielane są przez Urząd ds. Harmonizacji Rynku Wewnętrznego w Alicante (dalej „OHIM” ang. Office for Harmonization in the Internal Market) na obszar całej Unii Europejskiej. W pewnym sensie jest to więc rozszerzenie zasady terytorialności na całe terytorium Unii (więcej na temat Wspólnotowego Wzoru Przemysłowego).


PwC/Dentons

Wstecz