Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych (instytut PAN)

26.09.2018

1. Uwagi ogólne dotyczące Polskiej Akademii Nauk

Polska Akademia Nauk zgodnie z art. 1 ust. 1 PANU jest państwową instytucją naukową, która działa poprzez:

  • organy oraz korporację uczonych;
  • utworzone przez Akademię instytuty naukowe i pomocnicze jednostki naukowe, zwane dalej „jednostkami naukowymi Akademii”;
  • utworzone przez Akademię inne jednostki organizacyjne.

Artykuł 2 ust. 1 PANU stanowi, że Polska Akademia Nauk służy rozwojowi, promocji, integracji
i upowszechnianiu nauki oraz przyczynia się do rozwoju edukacji i wzbogacania kultury narodowej. Jednocześnie w art. 2 ust. 2 PANU wskazano, że do zadań Polskiej Akademia Nauk należy w szczególności:

  1. prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych;
  2. wspieranie rozwoju osób rozpoczynających karierę naukową, o których mowa w art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Nauki (Dz. U. z 2015 r. poz. 839 i 1268);
  3. kształcenie na studiach doktoranckich, studiach podyplomowych i w innych formach;
  4. formułowanie zasad etyki w nauce;
  5. przedstawianie opinii i programów dotyczących spraw nauki oraz wykorzystywania wyników badań naukowych i prac rozwojowych w praktyce;
  6. wykonywanie na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Marszałka Sejmu lub Senatu, ministrów lub centralnych organów administracji rządowej lub z inicjatywy własnej opinii, ocen, ekspertyz i prognoz dotyczących spraw istotnych dla planowania i realizacji polityki państwa;
  7. opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących nauki, jej zastosowań oraz kształcenia;
  8. współpraca z uczelniami, instytutami badawczymi i towarzystwami naukowymi,
    w szczególności w zakresie realizacji badań naukowych i prac rozwojowych;
  9. współpraca ze środowiskiem społeczno-gospodarczym w zakresie badań naukowych i prac rozwojowych w celu ich wdrożenia;
  10. rozwijanie międzynarodowej współpracy naukowej przez tworzenie konsorcjów naukowych i prowadzenie projektów badawczych wspólnie z partnerami zagranicznymi;
  11. uczestnictwo w międzynarodowych organizacjach naukowych i programach badawczych oraz współdziałanie z zagranicznymi instytucjami naukowymi;
  12. zawieranie z międzynarodowymi organizacjami naukowymi i zagranicznymi instytucjami naukowymi umów o współpracy naukowej.

Wskazane powyżej zadania wykonywane są przez jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk  (art. 2 ust. 2 pkt 1 – 3 oraz 8 – 10 PANU) oraz organy i korporacja uczonych Polskiej Akademii Nauk (art. 2 ust. 2 pkt 4 – 7, 11 oraz 12 PANU).

Nadzór nad Polską Akademią Nauk, w zakresie zgodności działania ich organów z przepisami ustawy, statutem Akademii lub statutami jednostek naukowych, z wyłączeniem gospodarki finansowej jak również nad jednostkami naukowymi oraz innymi jednostkami organizacyjnymi sprawuje Prezes Rady Ministrów.1

Instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk

W art. 42 PANU wskazano, że podstawową jednostką naukową Polskiej Akademii Nauk jest instytut naukowy. Instytut naukowy tworzony jest uchwałą podejmowaną przez Prezydium Polskiej Akademii Nauk na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk złożony po zasięgnięciu opinii wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu. Dodatkowo do utworzenia instytutu naukowego wymagane jest uzyskanie zgody ministra właściwego do spraw nauki, o którą występuje Prezes Akademii.2

Organami instytutu naukowego jest dyrektor oraz rada naukowa. W imieniu instytutu naukowego oświadczenia woli składa dyrektor lub upoważniona przez niego osoba. Wskazać również należy, że instytut naukowy nie odpowiada za zobowiązania Polskiej Akademii Nauk, a Polska Akademia Nauk nie odpowiada za zobowiązania instytutu naukowego. Jednoczenie instytut naukowy nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru instytutów Polskiej Akademii Nauk, zwanego dalej „rejestrem”.3

Instytut naukowy tworzony jest jeżeli:

  • istnieje potrzeba prowadzenia w sposób ciągły badań naukowych, które ze względu na swój zakres, skalę lub charakter nie mogą być prowadzone w innych jednostkach naukowych, o których mowa w art. 2 pkt 9 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki (Dz. U. z 2014 r. poz. 1620 oraz z 2015 r. poz. 249 i 1268), oraz do prowadzenia tych badań jest potrzebna znaczna koncentracja pracowników naukowych oraz odpowiednia aparatura badawcza;
  • są spełnione warunki wymagane do uzyskania uprawnień do nadawania stopnia naukowego doktora;
  • zapewniono odpowiednie lokale, wyposażenie i środki finansowe.4

Zgodnie z  art. 50 PANU zadaniami instytutu naukowego jest prowadzenie badań naukowych, w szczególności istotnych dla rozwoju kraju oraz upowszechnianie wyników tych badań. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że instytuty naukowe mogą prowadzić prace rozwojowe w określonym obszarze badawczym i zajmować się wdrażaniem wyników tych badań do gospodarki. Instytuty naukowe mogą również organizować pracownie gościnne w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych przez pracowników uczelni i innych jednostek naukowych, o których mowa w art. 2 pkt 9 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki.

2. Regulamin zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie naukowym PAN

Zgodnie z art. 94a PANU, rada naukowa uchwala regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Regulamin ten określa w szczególności:

  1. prawa i obowiązki instytutu, pracowników oraz doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej;
  2. zasady wynagradzania twórców;
  3. zasady podziału środków uzyskanych z komercjalizacji między twórcą będącym pracownikiem instytutu a tym instytutem;
  4. zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami;
  5. zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych;
  6. zasady i tryb przekazywania instytutowi przez pracownika lub doktoranta tego instytutu informacji o wynikach badań naukowych lub prac rozwojowych oraz o know-how związanym z tymi wynikami, informacji o uzyskanych przez pracownika instytutu środkach z komercjalizacji oraz zasady i tryb przekazywania przez pracownika instytutu przysługujących instytutowi części środków uzyskanych z komercjalizacji;
  7. zasady i tryb przekazywania pracownikowi przez instytut informacji o decyzjach, o których mowa w art. 94c ust. 1 i 2, oraz zasady i tryb przekazywania przez instytut przysługujących pracownikowi części środków uzyskanych z komercjalizacji.

Wskazane powyżej punkty stanowią elementy obligatoryjne regulaminu zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie naukowym PAN, zatem w regulaminie mogą zostać uregulowane również inne kwestie, które stanowiły będą jego elementy fakultatywne.

3. Prawa i obowiązki instytutu, pracowników oraz doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej

Każdy regulamin zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych powinien zawierać postanowienia, które będą określały prawa i obowiązki instytutu naukowego, jego pracowników oraz doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej.

Postanowienia regulaminu we wskazanym powyżej zakresie powinny w sposób precyzyjny i dokładny określać zasady ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej.

Wskazać należy, że w zakresie uregulowania kwestii dotyczących utworów pracowniczych oraz pracowniczej własności przemysłowej właściwe będą odpowiednie przepisy PrAut oraz PrWłPrzem, które wskazują kiedy mamy do czynienia z utworami pracowniczymi oraz pracowniczą własnością przemysłową oraz określają podmioty, którym przysługują prawa do wskazanych kategorii dóbr intelektualnych.

Instytut naukowy powinien przedsięwziąć środki, które pozwolą na ochronę praw z praw autorskich
i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej, natomiast twórca będący pracownikiem lub doktorantem powinien zgłosić instytutowi naukowemu stworzenie dobra intelektualnego, w tym wyniki badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanymi z tymi wynikami.

Wskazane jest uregulowanie w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych zasad współpracy pracownika oraz instytutu naukowego, w  zakresie zapewnienia skutecznej ochrony stworzonego dobra intelektualnego, w tym na przykład współpraca w celu uzyskania prawa wyłącznego.

Regulamin powinien również określać zasady według których instytut naukowy współpracował będzie z osobami i podmiotami trzecimi, nie będącymi pracownikami instytutu naukowego w zakresie związanym z przysługiwaniem praw do stworzonego wspólnie lub przy udziale instytutu naukowego dobra intelektualnego

4. Zasady wynagradzania twórców

W regulaminie zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych powinny zostać uregulowane również kwestie związane z wynagradzaniem twórców dóbr intelektualnych, którzy nie są pracownikami instytutu naukowego.

Co do zasady kwestie te regulowane są w odrębnych umowach zawieranych przez instytut naukowy ze wskazanymi osobami i podmiotami trzecimi, wynika to między innymi z faktu, że jeśli osoba lub podmiot trzeci nie wyrazi na to zgody postanowienia regulaminu zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych nie obowiązują takich osób i podmiotów.

5. Zasady podziału środków uzyskanych z komercjalizacji między twórcą będącym pracownikiem instytutu a tym instytutem

Regulamin powinien również określać według jakich zasad dokonywany będzie podział środków uzyskanych z komercjalizacji między twórcą będącym pracownikiem instytutu naukowego, a tym instytutem.

W tym zakresie do regulaminu zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych można wprowadzić przepis art. 94d PANU, który określa podział środków uzyskanych z komercjalizacji oraz udział w kosztach bezpośrednich związanych z komercjalizacją pomiędzy pracownikiem a instytutem naukowym.

Przewidziane są tam dwie sytuacje podziału środków tj. kiedy komercjalizacji dokonuje instytut naukowy oraz kiedy komercjalizacji dokonuje pracownik instytutu naukowego.

Dodatkowo art. 94e ust. 1 PANU określa wysokość wynagrodzenia oraz udział w środkach uzyskanych z komercjalizacji przysługujących pracownikom wchodzącym w skład zespołu badawczego od instytutu oraz instytutowi od pracowników wchodzących w skład zespołu badawczego.

6. Zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami

W związku z tym, że instytut naukowy zajmuje się między innymi prowadzeniem badań naukowych i prac rozwojowych  regulamin powinien określać zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami.

Jak wskazuje znowelizowany art. 94c ust. 1 PANU po przekazaniu przez pracownika instytutowi naukowemu informacji o wynikach badań naukowych lub prac rozwojowych oraz o know-how związanym z tymi wynikami oraz po złożeniu przez pracownika oświadczenia o zainteresowaniu przeniesieniem praw do tych wyników i związanego z nimi know-how, instytut naukowy ma trzy miesiące na podjęcie decyzji w sprawie ich komercjalizacji.

Oświadczenie o zainteresowaniu przeniesieniem praw do wyników i związanego z nimi know-how, pracownik może złożyć w terminie czternastu dni od dnia przekazania instytutowi informacji o wynikach i związanym z nimi know-how.5

Instytut naukowy może podjąć decyzję o komercjalizacji albo niekomercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz związanego z nimi know-how. W przypadku podjęcia decyzji o niekomercjalizacji albo po upływie terminu do trzech miesięcy, instytut naukowy zobowiązany jest do złożenia pracownikowi oferty zawarcia bezwarunkowej i odpłatnej umowy o przeniesienie praw do wyników badań naukowych lub prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami, łącznie z informacjami, utworami wraz z własnością nośników, na których utwory te utrwalono,  doświadczeniami technicznymi.

Oferta powinna być złożona pracownikowi w terminie 30 dni od dnia podjęcia decyzji o niekomercjalizacji albo upływie trzymiesięcznego terminu. Brak przyjęcia przez pracownika złożonej przez instytut naukowy oferty zawarcia umowy, powoduje, że prawa do wyników badań naukowych lub prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami, łącznie z informacjami, utworami wraz z własnością nośników, na których utwory te utrwalono, i doświadczeniami technicznymi przysługują instytutowi naukowemu.

Z tytułu przeniesienia przez instytut naukowy praw do wyników badań naukowych lub prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami, instytutowi naukowemu przysługuje wynagrodzenie w wysokości nie wyższej niż 5% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za pracę w gospodarce narodowej w roku poprzednim, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.

Wskazane powyżej zasady, o których mowa w art. 94 cust. 1 – 3  oraz art. 94f PANU nie mają zastosowania do przypadków gdy badania naukowe lub prace rozwojowe były prowadzone:

  1. na podstawie umowy ze stroną finansującą lub współfinansującą te badania lub prace, przewidującej zobowiązanie do przeniesienia praw do wyników badań naukowych lub prac rozwojowych na rzecz tej strony lub na rzecz innego podmiotu niż strona umowy (badania lub prace zlecone);
  2. z wykorzystaniem środków finansowych, których zasady przyznawania lub wykorzystywania określają odmienny niż w ustawie sposób dysponowania wynikami badań naukowych lub prac rozwojowych oraz know-how związanym z tymi wynikami.6

Formułując w regulaminie zasady i procedury komercjalizacji należy pamiętać, że instytuty naukowe mogą w celu komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz prowadzenia działalności związanej z transferem technologii, promocją nauki, tworzyć spółki, obejmować lub nabywać i posiadać udziały oraz akcje spółek handlowych, o czym stanowi art. 83 PANU.

Nie można zapomnieć, że każda ze wskazanych w art. 83 PANU czynności do których zaliczamy tworzenie, obejmowanie, nabywanie i posiadanie udziałów oraz akcji w spółkach handlowych wymaga uprzedniego zgłoszenia ministrowi właściwemu do spraw nauki, który w terminie 30 dni od dnia zgłoszenia może w drodze decyzji administracyjnej sprzeciwić się dokonaniu czynności.

Mając powyższe na uwadze można wnioskować, że proces komercjalizacji w instytucie naukowym powinien opierać się o tworzenie, obejmowanie, nabywanie i posiadanie udziałów oraz akcji
w spółkach handlowych. Nie wyklucza to również innych sposobów komercjalizacji poprzez sprzedaż, czy udzielenie licencji do wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanym z tymi wynikami.

7. Zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych

Zasady korzystania z majątku instytutu naukowego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych powinny zostać uregulowane
w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Uregulowanie tych kwestii
w regulaminie ma istotne znaczenie ze względu na potrzebę unormowania polityki instytutu naukowego w zakresie zarządzania majątkiem w celu komercjalizacji.

Zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych powinny określać jakie podmioty i na jakich warunkach mogą korzystać z majątku instytutu naukowego, wynagrodzenie za korzystanie z majątku instytutu naukowego oraz ewentualne przysługiwanie oraz podział praw do powstałych w wyniku wykorzystania majątku instytutu naukowego wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami.

W większości przypadków kwestie związane z zarządzaniem majątkiem instytutu naukowego regulowane jest w innych aktach wewnętrznych instytutu naukowego, do których odsyła bezpośrednio regulamin zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

Regulamin zarządzania prawami autorskimi i pokrewnymi, prawami własności przemysłowej oraz zasady komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych powinien również określać  zasady i tryb przekazywania instytutowi przez pracownika lub doktoranta tego instytutu informacji o wynikach badań naukowych lub prac rozwojowych oraz o know-how związanym z tymi wynikami, informacji o uzyskanych przez pracownika instytutu środkach z komercjalizacji oraz zasady i tryb przekazywania przez pracownika instytutu przysługujących instytutowi części środków uzyskanych z komercjalizacji oraz zasady i tryb przekazywania pracownikowi przez instytut naukowy informacji o decyzjach, o których mowa w art. 94c ust. 1 i 2, oraz zasady i tryb przekazywania przez instytut przysługujących pracownikowi części środków uzyskanych z komercjalizacji. We wskazanym zakresie uregulowanie wymienionych kwestii w regulaminie może nastąpić poprzez doprecyzowanie w regulaminie przepisów ustawowych tj. między innymi art. 94c PANU.

[1] art. 5 ust. 1 PANU.

[2] art. 44 PANU.

[3] Art. 48 PANU.

[4] Art. 43 PANU.

[5] Art. 94c ust. 2 PANU.

[6] Art. 94c ust. 4 PANU.

Wstecz