Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych (instytut badawczy)

17.09.2018

I. Uwagi ogólne

Zgodnie z art. 1 ust. 1 InstBadU, instytutem badawczym jest państwowa jednostka organizacyjna, wyodrębniona pod względem prawnym, organizacyjnym i ekonomiczno-finansowym, która prowadzi badania naukowe i prace rozwojowe ukierunkowane na ich wdrażanie i zastosowanie w praktyce.

Do zadań instytutu badawczego zgodnie z art. 2 InstBadU należy:

  1. prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych;
  2. przystosowywanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych do potrzeb praktyki;
  3. wdrażanie wyników badań naukowych i prac rozwojowych;

Ponadto instytut badawczy może upowszechniać wyniki badań naukowych i prac rozwojowych, wykonywać badania i analizy oraz opracowywać opinie i ekspertyzy w zakresie prowadzonych badań naukowych i prac rozwojowych, opracowywać oceny dotyczące stanu i rozwoju poszczególnych dziedzin nauki i techniki oraz sektorów gospodarki, które wykorzystują wyniki badań naukowych i prac rozwojowych oraz w zakresie wykorzystywania w kraju osiągnięć światowej nauki i techniki może prowadzić działalność normalizacyjną, certyfikacyjną i aprobacyjną, prowadzić i rozwijać bazy danych związane z przedmiotem działania instytutu, prowadzić działalność w zakresie informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej, wynalazczości oraz ochrony własności przemysłowej i intelektualnej, a także wspierającej innowacyjność przedsiębiorstw, wytwarzać w związku z prowadzonymi badaniami naukowymi i pracami rozwojowymi aparaturę, urządzenia, materiały i inne wyroby oraz prowadzić walidację metod badawczych, pomiarowych oraz kalibrację aparatury oraz prowadzić działalność wydawniczą związaną z prowadzonymi badaniami naukowymi i pracami rozwojowymi.1

W związku ze wskazaną działalnością instytutu badawczego, która opiera się o prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych, ustawodawca przewidział w art. 24 1a InstBadU obowiązek ustalenia przez Dyrektora instytutu badawczego, po zaopiniowaniu przez radę naukową regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

Jednocześnie wskazać należy, że art. 24 ust. 1a dodany został do InstBadU ustawą z dnia 11 lipca 2014 r.2, która weszła w życie w dniu 1 października 2014 r. We wcześniejszych ustawach na instytuty badawcze nie był nałożony obowiązek posiadania regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

II. Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych

W art. 24 ust. 1a InstBadU wskazane zostało, co w szczególności powinien określać regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym. Ustawodawca wskazał w tym zakresie pięć punktów tj.:

  1. prawa i obowiązki instytutu, pracowników oraz doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej;
  2. zasady wynagradzania twórców;
  3. zasady podziału środków uzyskanych z komercjalizacji między twórcą będącym pracownikiem instytutu a tym instytutem;
  4. zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami;
  5. zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych

Prawa i obowiązki instytutu, pracowników oraz doktorantów w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej

Prawa i obowiązki instytutu badawczego

Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym powinien określać prawa i obowiązki tego instytutu w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej.

Kluczowe zatem jest wprowadzenie do regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w zakresie praw i obowiązków instytutu badawczego postanowień, które regulowałyby kwestię przysługiwania instytutowi badawczemu praw do dóbr niematerialnych, które powstały przy udziale instytutu badawczego, w tym również poprzez zobowiązanie instytutu badawczego do odpowiedniego regulowania tych kwestii w umowach zawieranych z podmiotami trzecimi.

Przy określeniu zakresu ochrony oraz korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz prawami własności przemysłowej należy uwzględniać odpowiednie przepisy ustawy PrAut oraz PWP.

Pracownicy oraz doktoranci instytutu badawczego

Mając na uwadze fakt, że w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych uregulowane powinny zostać określone prawa i obowiązki pracowników w zakresie ochrony i korzystania z praw autorskich i praw pokrewnych oraz praw własności przemysłowej, wskazać należy, że w instytucie badawczym mogą być zatrudniani: pracownicy naukowi, badawczo-techniczni, inżynieryjno-techniczni, administracyjno-ekonomicznych, biblioteczni i pracownicy dokumentacji naukowej, pracownicy na stanowiskach robotniczych, pracownicy obsługi oraz inni.3

Zasadnicze znaczenie z punktu widzenia funkcjonowania instytutu badawczego mają pracownicy naukowi, o których mowa w art. 42 InstBadU. Podstawowym obowiązkiem tej kategorii pracowników jest realizacja celów i zadań instytutu badawczego, w tym prowadzenie działalności badawczej i rozwojowej. Pracownikiem naukowym może być osoba posiadająca określone w art. 43 InstBadU kwalifikacje naukowe.4

Równie istotną rolę pełnią pracownicy badawczo-techniczni, których obowiązkiem jest realizacja celów i zadań instytutu, a w szczególności aktywne współdziałanie w rozwiązywaniu problemów naukowo-technicznych, prowadzenie prac zmierzających do ich praktycznych zastosowań oraz uczestniczenie w ich wdrażaniu i upowszechnianiu.5

Obowiązki pracowników badawczo-technicznych sprecyzowane zostały w art. 48 ust. 2 InstBadU i zaliczamy do nich w szczególności:

  1. współuczestniczenie w rozwiązywaniu problemów naukowych realizowanych przez instytut;
  2. przystosowywanie rezultatów badań do potrzeb praktyki;
  3. prowadzenie prac w dziedzinie projektów, konstrukcji, technologii, organizacji, metod leczniczych i udział we wprowadzaniu ich do praktyki;
  4. prowadzenie prac doświadczalnych;
  5. prowadzenie prac związanych z ochroną własności przemysłowej, praw autorskich i wynalazczości;
  6. uczestniczenie w pracach organizacyjnych związanych z działalnością, o której mowa w pkt 1-4.

Wskazać należy, że regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w zakresie praw i obowiązków pracowników instytut badawczego powinien między innymi określać zasady zgłaszania i przekazywania instytutowi badawczemu informacji na temat wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami, jak i zasady współpracy podczas wybranego sposobu komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami.

Zasady wynagradzania twórców

Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym powinien również określać zasady wynagradzania twórców. Chodzi tu o twórców, którzy nie są pracownikami instytutu badawczego, a którzy współpracują z instytutem badawczym np. na podstawie umowy o dzieło, zlecenia.

Regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych będzie obowiązywała twórców, którzy nie są pracownikami instytutu badawczego tylko wtedy, gdy twórca wyrazi na to zgodę.6

Zasady wynagradzania twórców powinny określać krąg podmiotów, które uprawnione będą do uzyskania wynagrodzenia z tytułu dokonanej komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych wraz z zasadami podziału środków uzyskanych z komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

Zasady podziału środków uzyskanych z komercjalizacji między twórcą będącym pracownikiem instytutu a tym instytutem

Sposób podziału środków uzyskanych z komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych pomiędzy instytutem badawczym a twórcą będącym pracownikiem to kolejny element regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Wskazać w tym miejscu należy, że ustawa InstBadU nie reguluje, tak jak ma to miejsce w art. 86 f PrSzW zasad wynagradzania twórców będących pracownikami instytutu badawczego.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 PrAut prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Art. 12 PrAut określa ponadto, że pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Aby utwór został uznany za utwór pracowniczy muszą zostać spełnione dwie przesłanki tj. twórca utworu jest pracownikiem oraz utwór został stworzony w wyniku realizacji obowiązków wynikających ze stosunku pracy.

Jak podkreślił WSA w Warszawie w wyroku z dnia 3 lipca 2009 r. „umowa o pracę winna określać rodzaj pracy, czyli zakres obowiązków pracownika, zamiar nałożenia na niego obowiązku wykonywania dzieł w rozumieniu prawa autorskiego winien wynikać wprost z treści umowy. Dopiero w razie nałożenia na pracownika obowiązku wykonania utworu w rozumieniu prawa autorskiego w umowie o pracę, będzie mogło mieć zastosowanie domniemanie z art. 12 ust. 1 PrAut”.7

W związku z powyższym wskazać należy, że co do zasady autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracowników instytutu badawczego zostają nabyte przez instytut badawczy z chwilą ich przyjęcia.

Za pracownika uznaje się osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.8

Zgodnie z art. 11 ust. 3 PWP, który stanowi że „w razie dokonania wynalazku, wzoru użytkowego albo wzoru przemysłowego w wyniku wykonywania przez twórcę obowiązków ze stosunku pracy albo z realizacji innej umowy, prawo, o którym mowa w ust. 1, przysługuje pracodawcy lub zamawiającemu, chyba że strony ustaliły inaczej”.

Utwory powstałe w wyniku wykonania umowy o dzieło, umowy zlecenia lub ogłoszonego konkursu nie stanowią utworów pracowniczych, ponieważ na podstawie wskazanych umów oraz na podstawie udziału w konkursie nie tworzy się stosunek pracy9 tj. wieź prawna łącząca pracownika z pracodawcą.

Zasady i procedury komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami

Komercjalizacja wyników badań naukowych i prac rozwojowych instytutu badawczego

W zakresie komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz prowadzenie działań z zakresu transferu technologii i upowszechniania nauki oraz pozyskiwania środków finansowych na działalność statutową, instytut badawczy może za zgodą ministra nadzorującego, tworzyć spółki kapitałowe i obejmować lub nabywać akcje i udziały w takich spółkach oraz osiągać przychody z tego tytułu.10

W tym miejscu wyjaśnić należy, że utworzenie spółki kapitałowej i obejmowanie lub nabywanie akcji i udziałów w takich spółkach oraz osiąganie przychodów z tego tytułu uzależnione jest od zgody ministra nadzorującego, którym jest w myśl art. 5 ust. 3 InstBadU minister wskazany w rozporządzeniu Rady Ministrów, o którym mowa w art. 5 ust. 1 InstBadU.

Rozporządzanie składnikami aktywów trwałych instytutu badawczego, których wartość rynkowa przekracza równowartość w złotych kwoty 250 000 euro, podlega przepisom art. 5a-5c ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa11. Nie podlegają przepisom wskazanej powyżej ustawy czynności w zakresie komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

InstBadU nie definiuje pojęcia komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Nie wskazuje również, co należy rozumieć przez prowadzenie przez instytut badawczy działań z zakresu transferu technologii, dlatego stwierdzić trzeba, że odpowiednie uregulowanie w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych szczególności zagadnień związanych komercjalizacją wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami może być utrudnione.

Sposoby komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami

Ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw, dodała do PrSzW w art. 2 ust. 1 pkt 35 i pkt 36 pojęcia komercjalizacji bezpośredniej oraz komercjalizacji pośredniej. Pojęcia takie nie zostały jednak wprowadzone do InstBadU.

Przyjąć można, że komercjalizacja w instytucie badawczym, podobnie jak ma to miejsce w uczelni wyższej może być dokonana w sposób bezpośredni lub pośredni. Przez komercjalizację bezpośrednią rozumie się sprzedaż wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami albo oddawanie do używania tych wyników lub know-how, w szczególności na podstawie umowy licencyjnej, najmu oraz dzierżawy (art. 2 ust. 1 pkt 35 PrSzW), natomiast przez komercjalizację pośrednią rozumiemy obejmowanie lub nabywanie udziałów lub akcji w spółkach w celu wdrożenia lub przygotowania do wdrożenia wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami (art. 2 ust. 1 pkt 36 PrSzW). Mechanizmem, który umożliwia komercjalizację wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym jest między innymi wspomniana powyżej spółka celowa, o której mowa w art. 17 ust. 5 InstBadU.

Zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych

Jednym z obligatoryjnych elementów regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym jest określenie zasad korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych, o czym stanowi art. 24 ust. 1a InstBadU.

Celem wprowadzenia do regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym zasad korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych jest przede wszystkim chęć jednoznacznego oraz jednolitego dla całego instytutu badawczego uregulowania zasad oraz warunków korzystania z majątku instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych.

Wskazać należy, że InstBadU nie określa co należy rozumieć przez majątek instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych. InstBadU nie precyzuje również w jaki sposób należy rozumieć świadczenie usług naukowo-badawczych przez instytut badawczy.

Regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych w instytucie badawczym w odniesieniu do zasad korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych powinien określać:

  1. określenie co należy rozumieć przez majątek instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenie usług naukowo-badawczych;
  2. określenie sytuacji, jak i zasad i warunków po spełnień, których możliwe jest korzystania z majątku instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych;
  3. wskazanie podmiotów, które mają prawo do korzystania z majątku instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych wraz z określeniem ich praw i obowiązków;
  4. wskazanie sytuacji oraz podmiotów, które nie są uprawnione do korzystania z majątku instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych.

W tym miejscu wskazać należy, że postanowienia dotyczące zasad korzystania z majątku instytutu badawczego do komercjalizacji wyników badań naukowych i pac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych określane są również w odrębnych regulacjach do jakich zaliczyć możemy między innymi regulamin korzystania z infrastruktury badawczej.


1 art. 2 ust. 2 InstBadU.

2 ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r., poz. 1198).

3 art. 39 ust. 1 InstBadU.

4 art. 43 ust. 1. Pracownikiem naukowym może być osoba zatrudniona na stanowisku: 

  1. profesora zwyczajnego;
  2. profesora nadzwyczajnego;
  3. profesora wizytującego;
  4. adiunkta;

5 art. 48 ust. 1 InstBadU.

6 J. Ożegalska-Trybalska (red.), Regulaminy zarządzania własnością intelektualną w szkołach wyższych w świetle znowelizowanej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, Warszawa 2015, s. 30.

7 wyrok WSA w Warszawie z dnia 3.7.2009 r., III SA/WA 34/09, Legalis.

8 art. 2 KP.

9 E.Ferenc-Szydełko (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2016, Legalis

10 art. 17 ust. 5 InstBadU.

11 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. z 2016 r. poz. 154, ze zm.).

Wstecz